NAŠE TVRĐAVE

Nakon mnogo vekova ratova i razaranja, u Srbiji je ostalo 40 tvrđava ili ostataka nekadašnjih utvrđenja. Nekada je odbrana ovih utvrđenja bilo pitanje opstanka, tako da je većina njih prilagođivana razvoju ratne tehnike, te su izgubile svoje izvorne oblike. Građene su kao strateški važna mesta uz reke, pored glavnih puteva ili na mestima odbrambenih linija. Kao deo kulturnog i istorijskog nasleđa, predstavljaju pravi turistički potencijal zemlje.I ako stoje na istim mestima kao pre nekoliko vekova, iako su podizane kao neuništive, njihove ruševine ipak govore priču o propadanju i osvojivosti. Svoju vojnu funkciju odavno su izgubile, sada su samo svedoci minulih epoha.

Petrovaradinska tvrđava kod Novog Sada ima istoriju dugu 200 hiljada godina, a na mestu današnje tvrđave od davnina su postojala vojna utvrđenja. Jedna od najvećih tvrđava u Evropi osvajana je vekovima od strane Kelta, Rimljana, Avara, Vizantinaca, Mađara, Turaka,i naposletku Austijanaca.Sa kraćim ili dužim prekidima, građena je gotovo 90 godina, u čemu je učestvovala brojna radna snaga.

Golubac na ulasku u Đerdapsku klisuru je tvrđava daleko manja od Petrovaradinske, Smederevske ili Beogradske,ali zbog svoje lokacije i lepote jedna od destinacija koje je obavezno posetiti u našoj zemlji ! Nažalost, danas su unutrašnji prilazi kulama truli, pa je posmatranje tvrđave bezbedno samo sa vode.U planu je veliki projekat obnove ovog jedinstvenog utvrđenja. Tvrđave koje se nalaze kraj reke Dunav se idealno uklapaju u priču o dunavskom turizmu.U planu je da se urede Smederevska tvrđava i tvrđava Ram i Golubac, da se restauriraju Beogradska i Petrovaradinska tvrđava, te da se tako stvore uslovi za duži boravak turista u našoj zemlji, posebno onih koji su na proputovanju Dunavom. 

Tvđava U Baču

Bač,nekada slavni grad,po kome je čitava ova velika plodna ravnica između Dunava i Tise dobila ime Bačka. Teritorija opštine Bač je u raznim istorijskim periodima bila na udaru mnogih naroda,kultura i civilizacija, čiji se tragovi vide na svakom koraku. Prilikom izgradnje Bača nađeni su ostaci stare civilizacije za koje je utvrđeno da potiče iz mlađeg kamenog doba. Prvi tragovi u pisanim izvorima o Baču i području oko njega potiču još iz perioda Justinijana, kada gospodar Carigrada i car Istočnog rimskog carstva pominje Bač u svom pismu 535 godine. Arapski geograf i putopisac Idrisi završio je svoju“Geografiju ” 1154 godine u kojoj spominje Bač kao važan i značajan grad, bogat sa mnogo trgovaca, zanatlija i grčkih učenjaka u kome se održavaju sajmovi. Deset godina kasnije, 1164 godine, u ratnim operacijama između Vizantije i Ugarske,vizantiski Car Manojlo Komnen prodro je preko Dunava u Bač. U XII veku Bač beleži veliki uspon. U tom periodu prvi put se u pisanim izvorima pominje moćna tvrđava koja je pretrpela nekoliko rušenja i obnavljanja a čiji su ostaci i danas izazov za naučnike i turiste. U XIV veku su zabeleženi česti upadi Turaka, a i mnogi pohodi na Turke kretali su iz Bača. U vreme Mohačke bitke i Bač je dao svoju konjicu. Međutim, prodor Turaka nije zaustavljen pa je 1526. godine, nakon Mohačke bitke i pada Beograda, Bač bio osvojen. Tvrđavu je tada dosta dugo i uspešno branio despot Stefan Berisavljević. Tvrđava Bač najstarija je srednjevekovna tvrđava u Vojvodini.

Prema nekim hronikama na mestu današnje tvrđeve,873. godine,postojalo je drvena avarsko utvrđenje.1241.godine tvrđavu i grad zauzimaju Mongoli i podižu svoje utvrđenje.Današnja tvrđava podignuta je u periodu između 1338.-1342.godine za vreme vladavine mađarskog kralja Karla Roberta Anžujskog,kada dobija četvorougaonu kulu značajnu za odbranu grada.Tvrđava leži na maloj uzvišici u odnosu na grad i sa svih strana je bila opkoljena vodom tj.rekom Mostongom,čije je korito i danas uočljivo.U tvrđavu se ulazilo preko pokretnog drvenog mosta.U periodu nakon Mohačke bitke 1529. godine,grad i tvrđava pali su pod tursku vlast,kada Bač postaje deo segedinskog sandžaka i budimskog pašačuka.Za vreme Rakocijeve bune 1703.-1711. godine,tvrđava je u velikoj meri razrušena,oštećena,spaljena i zauvek napuštena.Tvrđava u osnovi ima nepravilan petougaoni oblik,a masivne oštećene zidine otkrivaju četiri bočne i jednu centralnu kulu(tzv.Donžon),zapovedničku,koja je visoka 22 m,služila je kao važan deo odbrambenog sistema i kao osmatračnica.Tvrđava Bač predstavlja jedan od najuverljivijih svedoka bogate istorijske prošlosti opštine Bač,i nesumljivo je izuzetno vredan spomenik srednjevekovne kulture.

KULA NA GARDOŠU

Kula na Gardošu je jedna od 4 Milenijumske kule koje su Mađarske vlasti podigle na granicama svog carsta u čast Janošu Hunjadiju(srp.Janko Sibinjanin)velikom junaku,borcu protiv Turaka i njihovog prisustva na Balkanu.Gradnja kule,visine 36m,je završena 5 Avgusta 1896.a nakon 15 dana bilo je njeno svečano otvaranje.Danas,nakon restauracije,kula je ponovo otvorena za posetice kojima je na raspolaganju atelje i galerija Čubrilo,kao i izlazak na vidikovac kule sa koga se pruža veličanstven pogled na Zemun i okolinu.

VRDNIČKA KULA

Vrdnička kula podignuta je,kažu,u 12. veku.Nalazi se na Fruškoj gori,na nekih pola sata hoda od Vrdnika,na vrhu jednog brda obraslog gustom šumom.Visoka je 18.5 metara i vidi se iz daleka.Ulaz se nalazi na par metara iznad zemlje,a kroz šuplji zid idu stepenice koje vode na sledeći sprat,na kome se nalaze dva prozora nepravilnog oblika.Takođe se može sići i u unutrašnjost kule i onda popeti do prozora sa druge strane…Okolo,u šumi,nalaze se ostaci spoljašnjeg prstena zidina,u kojima je i ulaz u podzemlje kule,na žalost zarušen već posle nekoliko metara.Kažu da podzemlje nikada nije ispitano..brojni ventilacioni otvori u zidinama govore da unutra verovatno postoje nekakve prostorije Brdo na kome se kula nalazi visoko je 383 metra,tako da se od gore pruža fantastičan pogled na sve četiri strane sveta…upravo je to bila i svrha kule,da kontroliše okolinu i brani puteve koji su prolazili u podnožju.Uspon do vrha,uz klimavo kamenje i zid koji se kruni..Vrdnička kula pripada građevinama srednjevekovne vojničke arhitekture,verovatno nastale pod zapadnjačkim uticajem.Novija istraživanja otkrila su rimske temelje ovog utvrđenja koje je,po nekim podacima,podigao 278. rimski car Probus.Godine 1521.tvrđavu zauzimaju Turci,i od tada ona više nema vojni značaj.Udaljena je od ranča Platan 2 km idući stazom zdravlja.Staza je osvetljena tako da su i noćne šetnje moguće.

VRŠAČKA KULA

Ova velelepna građevina simbol je grada i okoline.Najverovatnije je sazidao despot Đurađ Branković 1439.godine.

Tvrdava je sagrađena na brdu visokom 399 metara.Pored sačuv ane donžon kule postojala je jedna manja polukružna kula.Visina spoljnih zidova iznosi 19,85 m,a strane su široke 13,80 m i 11 m.Karlovačkim mirom 1701 godine je počelo rušenje kule,tako da se više nije mogla koristiti vojne svrhe.

BEČKEREČKA TVRĐAVA

Tvrđave koje su sagrađene pored Dunava,kako bi štitile određene delove grada od neprijateljskih snaga,danas slove za jedne od najvećih turističkih atrakcija Beograda i Novog Sada.Da li ste znali da je i Bečkerek imao sličnu tvrđavu koja je sagrađena dvadesetih godina XVI veka i postojala je sve do 1701.godine?

zrenjanin-tvrdjava                             

Bečkerečka tvrđava se prostirala na potezu od Gradske kuće do Sokolskog doma,a ispred zrenjaninske internet enciklopedije„ZRikipedija“kažu da je današnja ulica Cara Dušana takođe ulazila u sklop ovog utvrđenja i da je nekada nosila naziv„Tvrđavska ulica“.

Vlada velika zabluda da na prostoru centra grada postoje lagumi ili podzemni prolazi. Iskopavanja nisu vršena još od 1886.godine,kada je počelo renoviranje i proširivanje zgrade opštine,tada su pronađeni ostaci bečkerečke tvrđave za koje se misli da su lagumi poput onih ispod tvrđava širom Srbije,kaže ispred„ZRikipedije“Aleksandar Radlovački.

tvrdjeva                                Plan Bečkereka sa tvrđavom od 1697 do 1698. godine

Svi sačuvani izveštaji o izgledu ovog zdanja su veoma oskudni i zasnivaju se na poređenju sa temišvarskom tvrđavom,međutim,istoričar Jene Sentklarai je na osnovu savremenih izvora iz XVI veka donekle pokušao da rekonstruiše njegov izgled u svom delu„Bečkerečka tvrđava“.Uprkos rušenju,njeni ostaci su otkrivani tokom kasnijih perioda,tokom sedamdesetih godina XX veka prilikom izgradnje Doma omladine pronađeni su podzemni prolazi za koje se pretpostavlja da su hodnici nekadašnje tvrđave.

Početkom devedesetih godina XX veka ova građevina je postala centralni motiv u knjizi „Mala Raška,a u Banatu“ Milana Tutorova.Ono što je većina Zrenjaninaca imala priliku da vidi,jeste mural koji je 2004.godine ovekovečio akademski sikar Viorel Flora u Gradskoj bašti,koji je na osnovu fotografija i crtanih izvora preneo nekadašnji izgled ove tvrđave.

BEČEJSKA TVRĐAVA

Bečej,lep i gostoljubiv grad smešten u srcu Vojvodine,uz desnu obalu mirne,sanjive Tise.Ovaj 900-godišnjak,svojim ritmom i navikama prkosi vremenu,vlasti i istoriji, ostajući uvek neusiljen,spreman da se menja u meri vlastite odluke i pristanka.Smešten na bačkoj zemlji,vodi i suncu,vekovima greje svoje stare krovove,parkove kao da čeka, prizeman i umišljen u dremljivom sumraku ćutanja i tišine neku važniju i stalniju pažnju,neki odlučujući podsticaj.Prvi pisani pomen Bečeja se nalazi u povelji iz 1091. godine,koja se odnosi na zbivanja u vezi sa ugarskim ratovima protiv jednog turskog plemena,Kumana.U njoj se napominje da su,u ratu protiv Kumana,Ugari,pod vođstvom Kapolča, prečli Tisu kod Bečeja.Naziv Bečej iz tog vremena se ne odnosi na neko naselje na teritoriji sadašnjeg Bečeja, niti na teritoriji sadašnjeg Novog Bečeja,već na tvrđavu i pristanište na Tisi.Tvrđava se nalazila na adi 6 kilometara udaljenoj od današnjeg Bečeja, u neposrednoj blizini današnjeg Novog Bečeja

O postojanju grada na Tisi svedoči i darovnica ugarskog kralja Bele IV iz 1238.godine u kojoj on selo Bečej(Willa Wechey)daje kaluđerima krstašima iz Stonog Beograda.Ime Bečej najverovatnije potiče od imena moćne srednjovekovne porodice Bechey koja se nastanila u ovom kraju za vreme prvih Arpadovića i u srednjem Potisju imala značajne posede.Utvrđenje Bečej je verovatno bilo izgrađeno za zaštitu prevoza na Tisi i kontrolu rečnog saobraćaja,a isto tako i za odbranu bečejskog vlastelinstva.Posle Mohačke bitke, 1526.godine,počinje period turske vladavine ovim prostorima,ali ne i Bečejom.Četvrt veka je bečejska tvrđava odolevala snažnim turskim napadima…

Vojska Mehmeda Sokolovića je septembra 1551.godine,posle niza neuspelih pokušaja, uspela da osvoji grad na Tisi… 

Na žalost,ta krasna varoš iz Čelebijinog zapisa i to moćno srednjovekovno utvrđenje je posle austro-turskog rata i sklopljenog mira u Sremskim Karlovcima 1699.godine,kao i sva utvrđenja na Tisi,“osuđeno“ na rušenje.Odluka Karlovačkog mirovnog ugovora je sprovedena 1701.godine i to veoma savesno,jer danas postoje samo manji ostaci južnih zidina kao jedini tragovi postojanja snažnog i moćnog srednjovekovnog uporišta.

Po rušenju tvrđave,iste godine je na teritoriji sadašnjeg Bečeja,u blizini tadašnjeg naselja Kovina,niklo novo naselje Bečej.Habzburgovci su,da bi se zaštitili od turskih upada iz Banata,1702.i 1703.godine,obrazovali vojnu granicu duž Tise i Moriša.Tako je prilikom izgradnje novog naselja Bečej,prvo napravljen rov ili šanac koji ga je okruživao i štitio.Zbog toga je Bečej tada nosio ime Šanac Bečej,sve do 1774.godine kada dobija naziv Stari Bečej.Da bi se stišalo ogromno nezadovoljstvo graničara,ustanovljen je 1751.godine Potiski krunski distrikt sa sedištem u Bečeju.Distrikt je prvi Bečeju dao status grada…

TVRĐAVA KUPINIK

U donjem Sremu pored sela Kupinova nalaze se zidine srednjevekovnog grada Kupinika koji je podignut krajem XIII veka ili u prvoj polovini XIV veka kao vojno-granično utvrđenje ugarskog kralja.Kupinik je smešten na malom ostrvu u mrtvaji reke Save,poznata kao Obedska bara.Građen je od lomljenog kamena obloženog opekom.Grad je nepravilno četvorougaone osnove(57x57m),sa isturenim okruglim kulama na uglovima.Ulaz je bio kroz petu kulu na severoistočnom bedemu.Oko bedema se nalazio rov,najveće dubine od 3m i širine od 17m na ulaznoj strani.U gradu su postojali stambeni objekti,ali o njima se ne zna ništa pošto arheološka iskopavanja nisu završena.Prvi pisani pomen o Kupiniku su dve povelje kralja Žigmunda iz druge polovine XIV veka.Početkom XV veka grad prelazi u ruke srpskih despota.Zbog opasnosti od Turaka utvrđen je bolje i savremenije.

Prerađuju se pojedini delovi i celine tako da od utvrđenja za ratovanje hladnim oružjem postaje utvrđenje sa topovskim kulama(severnim šestougaonim,a istočnim osmougaonim).Despot Đurađ Branković je svoju dvorsku crkvu posvećenu Sv.Luki sagradio pored utvrđenja i povezao ih mostom. 

TVRĐAVA BERKASOVO

U blizini današnjeg sela Berkasovo nalaze se tragovi utvrđenog grada Berkasovo koji se u izvorima naziva Castrum Berekszo.Ova utvrda se u narodu zove i Despotovac.O nastanku i istorijatu ovog mesta postoji vrlo malo podataka.Poznato nam je da se nalazila u posedu despota Vuka Grgurevića a potom i njegovih sinovaca poslednjih Brankovića,Đorđa(monah Maksim)i Jovana.Pretpostavlja se da je tvrđava potpuno razorena prilikom prodora Turaka na ove prostore.Po nekim izvorima,ono što je preostalo od utvrđenja razgrađivano je i prodavano od strane lokalnih meštana po odobrenju austrijske carevine.Kada je čuveni naučnik i avanturista grof Luiđi Marsilji(Luigi Ferdinando Marsigli)putovao kroz ove krajeve naišao je na ostatke utvrde i na osnovu njih napravio tlocrt.Berkasovo je podignuto na onižoj,delimično veštačkoj uzvišici koja je sa jedne strane okrenuta dolini,a sa druge se oslanja na talasastu zaravan.Sastojalo se iz dva nepravilna,približno polukružna dela opkoljena dubokim rovom i zemljanim bedemom.Manji deo je imao još jedan rov i bedem a u većem su u Marsiljijevo doba bili vidljivi ostaci tri objekta.Nije nam poznato da li je tvrđava imala i kamene zidove ili su zemljani bedemi bili utvrđeni samo palisadama.Na lokalitetu do sada nisu vršena arheološka istraživanja.

ACUMINCUM/STARI SLANKAMEN

Na desnoj obali Dunava,iznad današnjeg Starog Slankamena a ispod srednjevekovne tvrđave,nalazi se ostaci rimskog utvrđenja za koje se misli da je Acumincum.Arheološkim iskopavanjem 1995god,utvrđeno je da je Gradina višeslojno nalazište.Od oppidum-a koji su sagradili Skordisci,sačuvani su delovi bedema i nekih građevina od trošnog materijala.Iz rimskog perioda su skromni ostaci arhitekture i pokretni materijal I-III veka (keramika,opeke,imbreksi,tegule).Utvrđenje je u I-III vekuobnovljeno solidnom građenim zidovima od pritesanog kamena u malteru,a u unutrašnjosti su podignue nove zgrade.Ovo utvrđenje je prilogođavajući se konfiguraciji terena,sledilo osnovu keltskog opiduma.Prema pečatima na opekama,u njemu je bila smeštena kohorta I Campanorum.U podnožju Gradine razvijalo se civilno naselje.Iz utvrđenja potiču brojni nalazi rimskog novca,od Galijena do Justijana,kao i kameni spomenici koji se čuvaju u Arheološkom muzeju u Zagrebu.U srednjem veku na Gradini je podignuta tvrđava.

Sremski Karlovci 

Sremski Karlovci se nalaze na desnoj obali reke Dunav u Južnobačkom okrugu,6 km od Novog Sada i 4 km od Petrovaradina,na starom putu prema Beogradu.Sremski Karlovci su jedino naselje u opštini Sremski Karlovci.Istorija:Grad se prvi put pominje 1308.kao tvrđava pod imenom Karom,podignuta na rimskim temeljima.Otomanski vojskovođa Bali-beg je zauzeo ovo mesto 1521. godine.Ono će pod turskom vlašću ostati narednih 170 godina.Posle 1699.godine Karlovci postaju značajno trgovačko naselje,jer se preko ovog mesta usmeravaju trgovački putevi prema Turskoj.Od 16.veka Karlovci su postali jedno od crkvenih središta…

Karlovci 1713.godine postaju sedište srpskog mitropolita.Najznačajniji period u istoriji Karlovaca započeo je dolaskom mitropolita Pavla Nenadovića,1749.godine.On je obnovio škole,otvorio štampariju,podigao sabornu crkvu i proširio i ukrasio dvor.

sremski karlovci

Karlovce je 1788.godine zadesio strašan požar,koji je uništio skoro celu varoš. Obnovljeni su zaslugom mitropolita Stefana Stratimirovića. Karlovačka gimnazijaosnovana je 1791.godine,prilozima građana,u skladu sa poveljom cara Leopolda Drugog.Godine 1794.mitropolit Stefan Stratimirović otvara bogosloviju,a zatim internat za njene polaznike.U Karlovcima je 1848.održana Majska skupština,kada je osnovana Srpska Vojvodina,čiji su glavni grad prvo bili Karlovci,zatim Zemun,pa Veliki Bečkerek(Zrenjanin)i na posletku Temišvar
 
Image result for bazilika sv đorđa

Arheološki lokalitet svetskog značaja,15 Km od Novog Sada.Lokalitet je izuzetno bogat sa ostacima antičkog i srednjevekovnog nasleđa.

SUSEK

Susek Srem.JPG

Susek je naselje u Srbiji u opštini Beočin u Južnobačkom okrugu.Selo se nalazi na samom rubu opštine Beočin,na putu prema Iloku.Udaljeno je 35 km od Novog Sada i mesto je najzapadnije gde vozi prigradski autobusi iz Novog Sada.Prema popisu iz 2002. bilo je 1132 stanovnika(prema popisu iz 1991.bilo je 1137 stanovnika).Susek po svojoj starosti spada u najstarija sela, jer se pominje još u prvom veku naše ere kada je imao i svoje utvrđenje i zvao se Cornacum.Sledeći podatak o ovom mestu je tek iz XV veka kada je još postojala tvrđava.

Za Susek postoje podaci o broju stanovnika još iz 1869. godine,kada je imao 2.127 stanovnika.Taj broj se povećavao svake godine,tako da je 1921.godine imao 3.501 stanovnika.Za vreme Drugog svetskog rata broj stanovnika je drastično opao, zbog masovnog učešća Susečana u redovima partizana.Posle rata broj stanovnika se ustalio na brojci od 1.400 ljudi.U selu postoji lepa crkva sa izvanrednim ikonostasom koji je izradio Teodor Kračun 1779.godine.No,za Susek je vezano i postojanje jednog davnog iščezlog manastira. Još 1549. godine u jednom turskom dokumentu pominje se manastir Akolov, gde se kaluđerima dozvoljava da poprave monaške ćelije.Znači manastir tu postoji od ranije.Dugo se nije znala lokacija ovog manastira,ali u ataru sela Suseka i danas postoji potest Vakalova,koji treba povezati s posedom despotice Jelene iz 1520. godine.I kasniji turski popisi beleže zemljište Akalovu između Suseka i Koruške.Manastir je izgleda posle 1614. godine potpuno napušten.Kasnije se samo pominje ribnjak Akalova kod Suseka koji pripada manastiru Šišatovac.

BANOŠTOR

Istorija imena Banoštra duga je 2.000 godina.Kroz istoriju je poznat kao Banmonostor, Banostar,Banoštar,Bononija,Malata, Petrik,Petrikon na grčkom ili,Kew,Kw,Kõ,sa istim značenjem–stena,samo u mađarskom prevodu,a sve u zavisnosti od toga pod čijom je vlašću bio i čije su ga vojske osvajale.Ime Banoštar se dovodi u vezu sa Ban Monoštor,u prevodu,Banov Manastir i to tek od XIV veka,mada je manastir podignut u XII veku

U srednjem veku Banoštar je nosio ime Civitas,što je značilo grad,Castrum-tvrđava,a za vreme Rimljana bio je poznat kao Bononija.Uporedo sa tim imenom bilo je u opticaju i ime Malata,što se tumači kao irsko-baltički termin sa značenjem strma obala.Sada sam uverenija nego pre pisanja moje knjige Čuvari imena,da Banoštar znači banov grad, banska varoš.Na kojeg se bana odnosi,to je vrlo teško reći.Moguće je na bana Beloša, ali je moguće i na Jovana Morovića ili Marotija koji je u XIV veku podigao tvrđavu,a što je delimično tačno,jer je tvrđava postojala još od rimskog doba,a Maroti ju je samo utvrdio.U vreme Ugarske vladavine na ovom prostoru bio je izgrađen lanac tvrđava kao što je bio i u Podunavlju u rimsko doba,kada se tu nalazila Bononija i kada je ona bila dunavska luka Sirmijuma.Vojske,velikodostojnici,carevi,pominju se Julijan i Gracijan, ali sigurno su i drugi dolazili tim dunavskim putem,najčešće do Banoštra,a odatle najbližim,preko Fruške gore stizali u Sirmijum.

TITEL

U stručnoj literaturi često se diskutovalo o tome da li su,u kom opsegu i kom vremenu Rimljani bili prisutni na teritoriji sada poznate Šajkaške.Na osnovu starijih svedočanstava ovde prenosimo neke od predpostavki o prisustvu Rimljana na prostoru opštine Titel ali i spisak spomenika i drugih predmeta nađenih na ovim prostorima,a koji već dugi niz godina krase prostore domaćih i stranih muzeja.„Na titelskom groblju nađen je nadgrobni spomenik podignut Virskusiju,ekvitu kohorte I Britanike,turme Montanove,od njegovih saboraca imaginifera Bodikija i nekog Albana.“Tom vremenu pripadala je i votivna ara nađena na arealu titelske srednjevekovne tvrđave koja se nalazi u muzeju u Budimpešti.Predpostavlja se da je ta votivna ara posvećena Jupiteru od Tiberija Dekstera,centuriona eksploratora(izvidnika) jedne vojne formacije koja je ovde boravila samo kraće vreme sa posebnim zadatkom.


„U starom vojnom arsenalu u Titelu bila je uzidana votivna ara koju je dekurion kolonije Bassianae Elije Sur(Aelius Surus)posvetio Jupiteru,za zdravlje i sretan povratak cara Marka Aurelija Antonina(Karakale)i njegove majke Julije Domne.“Ara se pripisuje periodu između 212-217 godine,kada je Karakala u pratnji svoje majke prolazio Panoniju na putu ka istoku gde se spremao za rat protiv Parćana(pleme Parti-nomadski narod iranskog porekla).Predpostavlja se da je Karakala tada posetio utvrđenje u Titelu dočekan od strane Elija Sura jednog od dekuriona Basijana koji je imao rang kolonije. Međutim po starim spisima još nije jasno da li su i koji od nađenih natpisa i spomenika podignuti u samom Titeli ili ovamo doneti tek kao građevinski materijal za podizanje srednjevekovnog utvrđenja.

 

 

Navide se i najstariji dobro očuvani spomenici,odnosno miljokazi(pokazuju milje-Rimska milja je iznosila 2000 koraka,što je oko 1480 metara)iz vremena careva Marka Aurelija i Lucija Vera iz 161 godine.A najmlađi u grupi miljokaza je onaj iz 230.godine miljokaz cara Severa Aleksandra.I u slučaju miljokaza postojale su rasprave među stručnjacima da li su ili ne oni postavljani u Titelu i njegovoj okolini ili su pak kasnije doneti sa nekog od glavnih rimskih puteva u druge svrhe.


Takođe je interesantna jedna votivna ara koja je u srednjem veku preklesana da bi poslužila kao kapitel stuba prilikom izgradnje titelskog kaptola,a nađena je kod kuće inž. Najera pre 1954.godine,sada se nalazi u Vojvođanskom muzeju u novom Sadu. Reljef–prikaz vučice sa Romulom i Remom,provincijalno-rimski rad preklesan u srednjem veku za kapitel u Titelu,a nalazi se u Muzeju u Temišvaru.Važno je napomenuti i spomenik nađen još u XVIII veku koji je počasna baza podignuta u čast cara Valerijana na kojoj se,izgleda,nalazila i statua samog vladara iz 253.godine(nalazi se u Vojvođanskom muzeju u Novom Sadu).U Titelu su nađena i dva velika rimska kamena sarkofaga,jedan anepigrafski (bez natpisa)koji se danas nalazi ispred zgrade Opštine Titel i jedan sa natpisom koji se čuva u Temišvaru.

Ime naselja u srednjem veku jeCzobor Zentmyhaly.Prvi spomen u dokumentima je 1391. kao Zentmihal.

Sombor nakon oslobođenja od Turaka 1697.godine.Crtež F.N.de Špara (Sparr).Original u Bečkoj ratnoj arhivi, kopija Rudolfa Šmita(Rudolf Schmidt).Na crtežu se jasno vidi tvrđava koju je izgradio Cobor,a Turci su je dogradili ugaonim bastionima.Janoš Cobor(Czobor János),auloe regiae familiaris,službenik na kraljevom dvoru,1469.i 1473.traži dozvolu za građenje tvrđave od drveta i kamena; 1478. tvrđava je izgrađena i grad nastaje na ostrvima rečice Mostonge,koja i danas protiče kroz grad.Cobor je 1479.godine od pape tražio i dobio dozvolu za izgradnju doma za dominikanske redovnike(Fratres Praedicantes)koji u grad stižu 1481.godine.U mestu su se održavali nedeljni vašari i godišnji sajmovi,što znači da je grad imao statusoppiduma.Napomena Ištvana Ivanjija (Iványi István)Sombor se u tursko doba odjednom pojavio kao„gotov grad“umesto Cobor Sent Mihalja.Deže Čanki (Csánki Dezső)takođe se pita,kako je od Cobora postao Sombor.

BAČKI MONOŠTOR

Srednjovekovni izvori pominju mnoga naselja u okruženju Sombora,među kojima su prepoznatljiva imena današnjih mesta:Reg(Riđica),Dorozlov(Doroslovo)Apati / Oppidum Apati(Apatin),Csomokla (Čonoplja),Kulud (Kolut).Sonta se pod imenom Zond pominje kao značajno trgovište(oppidum),ali i kao grad(civitas Zond,1448. godine). Kada se traže davnašnji koreni Sombora,mora se pomenuti naselje vlastelinske porodice Cobor–Sent Mihalj.Ono se na samom početku XVI veka pominje kao Czombor Villa Sanct Michaelis.Podizanjem utvrđenja i osnivanjem dominikanskog manastira Cobori su nastojali da ovo naselje odvoje od njegove ruralne okoline,dajući mu urbani karakter.

Uz Bodrog i Bač,za koje se kao utvrđenja zna u XII,odnosno u XIII veku,u okolini Sombora pominju se još:Sonta(castrum Souncha),današnji Kolut(castrum Kenjlynjd).Vreme intenzivnijeg građenja utvrđenja u vojvodini je XV vek,kada je Ugarskoj zapretila opasnost od Turaka i kada se pristupilo utvrđivanju njene južne granice.Deo odbrambenog sistema je i utvrđenje Bartan kod Bačkog Monoštora,koje se 1475.godine pominje kao Castrum Barthan.Ono ima oblik veće zemljane humke opkoljene rovom.Prva istraživanja ovog utvrđenja izvršilo je krajem XIX i početkom XX veka Istorijsko društvo Bač-bodroške županije.

Uporedo sa državnom,tekla je i crkvena organizovanost.Prisutno slovensko stanovništvo i doseljeni Mađari prihvataju hrišćanstvo podstaknuto misijom]irila i Metodija,a isto tako i delatnošću monaških redova istočnog i zapadnog obreda. Postepeno je mreža crkvenih ustanova prekrila državnu teritoriju.Među prvim episkopijama koje su pokrivale južne oblasti pominju se dve,sa sedištem u Pečuju i Kalo.

Bortanj

Bortanj (Bartanj) je bila tvrđava u Bačkoj.Nalazila se blizu starog grada Bodroga .Kad je Bodrog doslovno razoren 1241.za najezde Tatara u Europu ,kao i sva naselja u Bačkoj,iduće 1242.godine u blizini Bodroga sagrađena je ova tvrđava,u današnjoj šumi Kozara.Istorijski izvori iz 14.stoljeća beleže i Bodrog i Bartanj.Spominju ga isprave kao kralja Ludovika I.castrum.Kroz istoriju menjao je feudalce kojima je pripadao.

Od Bortanja su ostale samo ruševine na uzvisini nedaleko od današnjeg naselja Monoštora.Obrasle su brezama.Uzvišica je okružena opkopom.

SUBOTICA

Ostaci zidina stare subotičke srednjovekovne utvrde,nisu vidljivi široj javnosti jer se nalaze unutar poseda Franjevačkog samostana.Valjda je i zato,neprimećeno prošlo rušenje dela ostataka tvrđave zbog izgradnje novog hotela.To je samo jedan u nizu primera nemoći građanskog društva pred kapitalom.Stoga ne čudi ravnodušnost prema nekakvom kamenju čak iz srednjeg veka.Možda to i nije original iz 15.veka,već implant iz 17og ?Šta god da je bilo,nije sačuvano.Nekadašnje zidine, srasle sa susednim starim zgradama.

VRŠAC

Vršački zamak Vršačka tvrđava,Vršačka kula)je tvrđava u Srbiji iz XV veka čiji se ostaci uzdižu na visini od 399m nmv,na Vršačkom bregu iznad grada,od koje je najočuvanija Donžon kula.Utvrda je imala izduženi oblik koji je pratio zaravan na vrhu brda i bila je široka 18m,a dugačka 46m.

Pretpostavlja se da je celu utvrdu podigao Đurađ Smederevac(1427—1456)posle pada Smedereva i cele Despotovine 1439.godine sa ciljem zaštite svojih poseda na prostoru današnje Vojvodine, a u prilog toj tezi ide i arhitektonska sličnost između Vršačke kule i Smederevskog grada odnosno utvrđenja manastira Manasije.

Rimski Šančevi

Ime naselja dolazi od zemljanih tvorevina(šančeva),koje su na ovom području sagradili Rimljani.Rimska granica(limes)prema sarmatskim plemenima koja su živela na području današnje Bačke bila je reka Dunav,to jest njegova desna obala sa rimskim putem i utvrđenjima u kojima su boravile trupe rimske vojske.Jedno od utvrđenja nalazilo se na mestu današnje Petrovaradinske tvrđave i nazvano je Kuzum(Cusum).Rimljani nisu živeli na prostoru između Tise i Dunava,ali su povremeno zaposedali južnu Bačku i držali ove pogranične prostore u funkciji kontralimesa.Ova teritorija bila je naseljena slobodnim Sarmatima,koji su u nekim periodima predstavljali tampon zonu koja je trebalo da sprečava i odbije napade drugih sarmatskih i germanskih plemena sa severa i istoka na rimsku provinciju Panoniju.Tako su Sarmati povremeno vršili ulogu graničara Rimskog carstva.

Rimski istoričar iz 4.veka Amijan Marcelin,opisujući ratovanje cara Konstancija protiv Sarmata u Bačkoj,obaveštava nas,da nakon pobede car preseljava nemirna sarmatska plemena na druga staništa,a slobodne Sarmate ostavlja da žive u Šajkaškoj, obezbeđujući ih dodatnom granicom-velikim šancem sa jarkom.Tada je najverovatnije izgrađen kraći šanac,koji vodi od obale Dunava u blizini Novog Sada,kroz kaćki atar,do desne obale Tise kod Čuruga.To je takozvani„Veliki šanac“,dok je takozvani„Mali šanac“ presecao Bačku iz pravca Apatina prema Čurugu.Još jedan manji šanac pruža se od kaćkog atara,preko Kovilja do Gardinovaca.I on se može vezati za rimsku građevinsku delatnost u vreme posle Konstancijeve pobede nad Sarmatima.Ostaci kapija na velikom šancu bili su vidljivi na terenu do kraja 19. veka.Njihov oblik i veličina sačuvani su na geodetskom snimku iz 1871.

Šančevi su intenzivno građeni u vreme kasne antike,u 3.i 4.veku,a postoje i mišljenja da ih nisu gradili Rimljani,već Sarmati,to jest Jazigi.

Petrovaradinska tvrđava

Na kamenoj steni u podnožju Fruške Gore,na mestu današnje tvrđave od davnina su postojala vojna utvrđenja,a poslednja arheološka istraživanja ukazuju da je istorija ovog lokaliteta duga više od 200 hiljada godina.Kelti su na ovom mestu boravili između 3. i 4. veka pre nove ere.U rimsko doba,u 1.veku nove ere,između Petrovaradina i današnje Sremske Kamenice postojalo je utvrđenje Cusum.U doba Vizantije na istom mestu postoja je tvrđava Petricon.U 8.veku današnji Petrovaradin je bio u frančkoj državi,a od 9.veka u sastavu srednjevekovne ugarske države.Turci zaposedaju tvrđavu 1526. godine.Tursko utvrđenje,nakon 160 godina,(1687.)osvojili su austrijanci i carski dvor procenjuje dugu borbu za prevlast u Podunavlju.Austrija 1692.godine započinje podizanje novog fortifikacijskog utvrđenja,danas Petriovaradinske tvrđave.Gradnja tvrđave trajala je 88 godina,do 1780.godine.Građena je u vreme vladavine austrijskih careva Leopolda I,Josifa I,Karla IV, Marije Terezije i Josifa II,po sistemu građenja markizaSebastijana Vobana(16533.-1707.),francuskog vojskovođe,arhitekte i pisca. Voban nije imao priliku da poseti gradilište tvrđave.Po ovom sistemu građene su mnoge tvrđave u Evropi,a Petrovaradinska je najveća,prostire se na vise od 110 hektara i naočuvanija je.Posebnost ovog sistema su visoki i strmi bedemi,grudobrani i duboki minirani šančevi,sve opasano vodenim šančevima i kanalima sa pokretnim mostovima, kontrolnim kapijama.Petrovaradinska tvrđava građena je po planovima Kajzersferda i Marsilija a vojni graditelji su bili Vamberg,Gisenbir,Doksat,Manet i Šreder,sve ugledna imena vojne arhitekture austrijske carevine.Posebno je značajno podzemlje Tvrđave na četiri sprata,sa 16 kilometara hodnika i domorišta kao i veliki bunar,kao rezerva snabdevanja vodom u slučaju duže opsade tvrđave.Obilazak podzemnih galerija preporučuje se uz stručne vodiče Muzeja grada Novog Sada.Po jednoj legendi ime Petrovaradin je dobijeno iz više reči–„Petra“ na latinskom znači stena„var“je na mađarskom grad, a„din“ na turskom vera,iz čega je izvedeno Petrovaradin„grad na steni čvrst kao vera“.

Većina ovih srednjevekovnih utvrđenih gradova se pominju između 13 i 15.veka a neki u 16. veku i 17.veku.Većinu ih je sredinom 17.veka opisao turski putopisac Evlija Čelebi.Gotovo svi ovi gradovi su nestali krajem 17 i početkom 18. veka.

 

SMEDEREVSKA TVRĐAVA

Smederevska tvrđava je tvrđava u Smederevu koju je na ušću reke Jezave u Dunav u drugoj četvrtini XV veka od 1428. godine)podigao despot Srbije Đurađ Branković(1427—1456)po njoj nazvan Smederevac.Tvrđava je po svom tipu klasična vodena(opkoljena je Dunavom i Jezavom,a sa juga veštačkim šancem koji povezuje dve reke)ravničarsko utvrđenje što je čini jedinstvenom u srpskoj srednjovekovnoj arhitekturi, za uzor prilikom gradnje uzet je Carigrad i njegovi bedemi.Prema svojoj površini od 10ha 41a 14(11,3272ha prema merenjima iz 1975. godine)bez spoljašnjeg bedema i kula odnosno 14.5ha sa njima,predstavlja jednu od najvećih tvrđava u Evropi i najveću tog tipa.Ima osnovu raznokrakog trougla(550m x 502m x 400m)u čijem je severnom temenu je smešten manji raznokraki trougao(75m x ?m x ?m)koji formira tzv.Mali Grad, dok ostatak utvrđenja čini tzv.Veliki grad.Snaga smederevskih bedema pokazala se prilikom osmanlijskih opsada da bi ih Osmanlije konačno osvojile predajom grada bez borbe 1459.godine,što je predstavljalo i formalni kraj despotovine Srbije.

Sjajan dizajn utvrđenja može se videti na osnovu činjenice da na njoj,od okončanja srpske gradnje sredinom XV veka i osmanlijskog dodavanja četiri artiljerijske kule 1480. godine,nije učinjena nikakva prepravka sve do kraja njene vojne upotrebe u drugoj polovini XIX veka,nakon što je, sa još nekoliko utvrđenja,1867.godine predata knezu Srbije Mihajlu Obrenoviću(1839—1842, 18601868).Tvrđava je pretrpela značajna razaranja tokom svetskih ratova od bombardovanja i eksplozija,ali je i pored toga zadržala svoju monumentalnost.Danas je Veliki grad mahom u ruševinama i izložen zubu vremena,dok su na prostoru Malog Gradaizvedeni konzervatorski i restauratorski radovi čime mu je donekle vraćen pređašnji izgled,a cela tvrđava se od 1946. godine nalazi pod zaštitom države.Mali grad je često poprište kulturnih i sportskih manifestacija,a tokom Smederevske jeseni on postaje kulturna prestonica Smedereva i poprište održavanja mnogobrojnih predstava i koncerata.

BEOGRADSKA TVRĐAVA

Beogradska tvrđava predstavlja gradsko utvrđenje oko koje se razvio današnji Beograd. Podignuta je početkom 1.veka kao palisada sa zemljanim bedemima,da bi se tokom vekova razvijala u rimski kastrum(II vek),vizantijski kastel (VI i XII vek), srednjovekovnu utvrđenu prestonicu Srpske despotovine(XIII i XV vek)i na kraju austrijsko/osmanlijsko artiljerijsko utvrđenje(XVII i XVIII vek).Danas je svojevrstan muzej prošlosti Beograda i sa Kalemegdanskim poljem čini jedinstvenu kulturno-istorijsku celinu u okviru Kalemegdanskog parka.
 

Beogradska tvrđava,a samim tim i sam Beograd, ima vrlo značajan strateški položaj u okviru celokupne jugoistočne Evrope.Smeštena je na granici Panonske nizije i Balkanskog poluostrva i raskrsnica je putnih pravaca koji su od davniva povezivali Carigrad(Via Militaris)odnosno Solun(Via Egnatia)sa unutrašnjošću evropskog kontinenta.Pored kopnenih puteva koji se na tom mestu spajaju,na njemu se ukrštaju i plovni putevi oličeni uSavi i pogotovo Dunavu koji predstavlja najznačajniju evropsku reku.U lokalnom smislu gledano, tvrđava se nalazi na kraju grebenskog platoa koji se na tom mestu strmo spušta ka ušću Save u Dunav.Na taj način je rekama sprečen pristup tvrđavi sa severa i istoka Dunavom i zapada Savom.

NIŠKA TVRĐAVA

Na mestu današnje Niške tvrđave,postajalo je utvrđenje Naisus i u okviru njega se nalazio čitav grad sa administracijom i vojskom.Prva rimska tvrđava od kamena sagrađena je na ovom mestu oko polovine 2.veka i u vreme Rimskog carstva antički grad Naisus je bio važna pogranična tvđava.Srednjovekovna tvrđava podignuta je na temeljima ranijeg antičkog i vizantijskog utvrđenja.Krajem 11.veka u njemu se nalazila jaka vizantijska posada.Veliki srpski župan Stefan Nemanja osvaja grad 1183.godine,a 1189.godine sreće se u Nišu sa nemačkim carom Fridrihom I Barbarosom.Od vremena cara Dušana grad Niš je konačno ušao u sastav Srbije,ali Turci zaposedaju grad  1427. godine.

salon77

Tokom treće i četvrte decenije 18.veka na mestu starog utvrđenja(vizantijska tvrđava) Turci grade sasvim novu bastionu artiljerijsku tvrđavu po Vobanovom sistemu,u cilju odbrane nove granice prema Habsburškoj monarhiji.

Današnja tvrđava podignuta je na ostacima antičkog i srednjovekovnog utvrđenja u periodu od 1719.do 1723.godine.Sultanovom poveljom od 19.februara 1719.odlučeno je da se u Nišu izgradi jaka tvrđava.Dovedeneni su majstori kamenorezaci iz Carigrada,a bedem je zidalo 400 zidara.Završetak radova obeležen je svečanostima i postavljanjem ploče sa zapisom na Stambol kapiji,juna 1723.godine.

Niška tvrđava je najočuvanije utvrđenje ovog tipa na Balkanu.

Niška tvrđava ima poligonalnu osnovu sa osam bastionih terasa i četiri velike kapije. Zauzima površinu od 22 ha,80 ari i 52 m².Dužina bedema iznosi 2.100 metara,visina 8 metara a prosečna širina zida je 3 metra.Sa spoljne strane bila je okružena rovom ispunjenim vodom,čiji je severni deo sačuvan i danas.Osim dobro očuvanih masivnih kamenih zidina,sačuvane su južna Stambol i zapadna Beogradska kapija.Postoje i vodene kapije,vidljivi su ostaci severne,Vidin kapije,kao i jugoistočne Jagodinske kapije.

tvrdjava-panorama2014

Niška tvrđava je danas jedan od najstarijih i najvrednijih spomenika kulture grada Niša i njegov zaštitni znak.Tvrđava se nalazi u samom centru grada,na desnoj obali reke Nišave.U njoj se nalazi letnja pozornica,više restorana i kafića,a u letnjem periodu je centar kulturnih događaja(Filmski susreti,Nišvil,koncerti i muzičke svečanosti).Prava zelena oaza bez saobraćaja i buke u samom centru grada.Sadržaji u vidu slika i pisanog materijala skinuto sa interneta da bi se ispunila forma samog članka i sajta…Svako dobro živi i zdravi bili !!!

Autor:Goran Popnovakov 2016

Advertisements